Aksjomaty

odtworzenie

Transformacja tekstu może mieć postać streszczenia lub opisu. Streszczenie jest odtworzeniem lub wyciągiem, opis – sprawozdaniem lub opracowaniem.

Tekst T2 jest odtworzeniem tekstu T1, gdy każde zdanie T2 jest przyporządkowane wzajemnie jednoznacznie poszczególnym odcinkom treściowym T1 i odnosi się do stanów rzeczy przyporządkowanych tym odcinkom.

Odtworzenie może polegać na cytowaniu (zachowanie kształtu tego, co odtwarzane), translacji (zachowanie sensu) i parafrazie (zachowanie denotacji).

wyciąg

Tekst T2 jest wyciągiem z tekstu T1, gdy T2 jest zbiorem terminów najczęstszych w T1 (wyciąg ilościowy) lub zbiorem najważniejszych poznawczo zdań T1 (wyciąg jakościowy).

opis

Opis tekstu może być sprawozdaniem lub opracowaniem. Zdania należące do opisu występują w mowie zależnej lub są w metajęzyku.

Tekst T2 jest sprawozdaniem z tekstu T1, gdy każde zdanie należące do T2 odnosi się do pewnego ciągu zdań należącego do T1. Opis wzbogacony danymi nie podawanymi w tekście opisywanym bądź ocenami tego tekstu jest opracowaniem.

dezelipsyzacja

W wypowiedzi eliptycznej pominięte zostały pewne parametry sytuacyjne: czynność, jej podmiot, jej przedmioty, czas, miejsce. Wypowiedzi eliptyczne należy odpowiednio uzupełnić. Szczególnym rodzajem dezelipsyzacji jest skwantyfikowanie wypowiedzi – związanie występujących w niej zmiennych za pomocą odpowiednich kwantyfikatorów.

dehipostazowanie

Dehipostazowanie zdania zawierającego jakiś onomatoid polega na przełożeniu go na zdanie, które nie zawiera onomatoidów (zdanie reistyczne).

dezokazjonalizacja

Zdanie zawierające okazjonalizmy można przełożyć na zdanie, które ich nie zawiera. Dezokazjonalizacja ma dwa rodzaje: pragmatyczny i apragmatyczny.

W parafrazie pragmatycznej muszą znaleźć się informacje o czasie, miejscu i nadawcy (lub odbiorcy) wypowiedzi. Parafraza apragmatyczna polega na uzmiennieniu zdania okazjonalnego, czyli zastąpieniu występujących w nim okazjonalizmów zmiennymi odpowiednich kategorii i związaniu ich partykularyzatorami.

dezintensjonalizacja

Parafrazować można również zdania zawierające intensjonalizmy.

pozycja komprehensyjna

 Użytkownik zajmuje względem danego wyrażenia pozycję komprehensyjną, gdy je rozumie, to znaczy: gdy zna jego sens.

 Tym lepiej ktoś rozumie dane wyrażenie, im więcej jego funkcji semiotycznych sobie uświadamia, a na płaszczyźnie semantycznej – im więcej uświadamia sobie jego konsekwencji (jeśli wyrażenie to jest zdaniem) lub nazw, w których się zawiera (jeśli jest nazwą). Niekiedy też podaje się poczucie rozumienia tego wyrażenia przez jego użytkownika (kryterium subiektywne) lub umiejętność dokonywania na nim określonych operacji (kryterium obiektywne). Kryterium subiektywne jest warunkiem niezbędnym rozumienia, ale nie kryterium sensu stricto, a kryteria obiektywne są zawodne i mogą być spełniane bez poczucia rozumienia.

 interpretacja psychologiczna

 Na interpretację psychologiczną składają się interpretacja humanistyczna oraz interpretacja psychoanalityczna. Celem interpretacji humanistycznej jest zrozumienie wyborów danej osoby, przy założeniach racjonalności, kompetencji i utylitaryzmu.

 Interpretacja psychoanalityczna danego zachowania i wyrażane przez nie przeżycia danej osoby są traktowane jako symptomy innych przeżyć tej osoby. Przeżycia te mają być takie, że owa osoba nie jest w stanie lub nie chce ich bezpośrednio wyrazić.

 hermeneutyka logiczna

 Hermeneutyka logiczna jest interpretacją mającą na celu ustalenie systemu przekonań wyrażanych przez teksty. Chodzi zwłaszcza o ujawnienie jego struktury logicznej.

 pozycja asercyjna

 W obliczu danej wypowiedzi możemy zająć postawę asercyjnie obojętną lub jedną z trzech pozycji asercyjnie aktywnych – uznać tę wypowiedź, dopuścić ją bądź ją odrzucić. Zajęcie pozycji asercyjnej poprzedzone jest namysłem.

notacja

W analizie semantyczno-kategorialnej kategorię zdań oznacza się za pomocą symbolu ‘z’, natomiast kategorię pytań i rozkazów – za pomocą, odpowiednio: ‘z?’ i ‘z!’.

Kategorię nazw oznacza się za pomocą symbolu ‘n’.

Kategorię funktorów oznacza się za pomocą ułamka ‘x/y’, gdzie w miejsce ‘x’ wpisuje się symbol kategorii zwrotu utworzonego za pomocą tego funktora, a w miejsce ‘y’ – symbol kategorii argumentu tego funktora.

Przykłady:

z/n – predykat jednoargumentowy (Jan zaginął.)

z/nn – predykat dwuargumentowy (Jan pojechał do Warszawy.)

z/z – konektyw jednoargumentowy (Nieprawda, że Jan jest z Poznania.)

n/n – kwalifikator jednoargumentowy (uzasadniony pogląd)

n/z – reifikator jednoargumentowy (to, że Jan zaginął)

z/nn / z/nn – superfunkor od predykatu dwuargumentowego (bardzo wysoko cenię)

z?/z – partykuła pytajna od jednego argumentu zdaniowego (Czy Jan zaginął?)

z!/z – partykuła rozkaźnikowa od jednego argumentu zdaniowego (Niech tak będzie!)

procedura

1.       zbadać, czy analizowane zdanie ma jako swoje człony zdania; jeżeli tak – oznaczyć wszystkie te człony wskaźnikiem ‘z’;

2.       na próbę oznaczyć wskaźnikiem ‘n’ wszystkie człony wyrażenia, które mogą pełnić rolę nazw;

3.       rozstrzygnąć, który z członów analizowanego wyrażenia nie będących zdaniami jest jego funktorem głównym, które zaś człony są argumentami jego funktora; oznaczyć jego subkategorię;

4.       zbadać, które z wyodrębnionych członów są zwrotami i na każdym z tych członów powtórzyć tyle razy operację 3, aż ostatecznie wszystkie wyróżnione człony okażą się słowami;

5.       zestawić w jednym wierszu rezultaty powyższych dyrektyw i ewentualnie skorygować rezultat zastosowania zasady 2;

Analiza semantyczno-kategorialna to opis członów danego zwrotu co do ich kategorii semantycznej. Kategoria semantyczna to klasa wyrażeń spełniających określoną funkcję semantyczną. Trzy główne kategorie semantyczne to: zdania, nazwy i funktory. Podstawowymi kategoriami są zdania i nazwy.

zdania i nazwy

Zdanie jest wyrażeniem, o którym można orzekać prawdziwość lub fałszywość. Szczególnym typem zdań są zdania podmiotowo orzecznikowe.

Nazwa jest wyrażeniem, które można podstawić w miejsce podmiotu bądź orzecznika w zdaniu podmiotowo orzecznikowym. 

funktory

Funktor jest wyrażeniem, które nie jest zdaniem ani nazwą, a nadaje się do tworzenia zwrotów przez dołączenie co najmniej jednego wyrażenia, które staje się wtedy argumentem tego funktora. Ze względu na kategorię semantyczną tworzonego wyrażenia dzielimy funktory na: zdaniotwórcze, nazwotwórcze i funktorotwórcze. 

Józef Piłsudski bardzo lubił wystawne przyjęcia.

funktor: zdaniotwórczy – „bardzo lubił”, nazwotwórczy – „wystawne”, funktorotwórczy – „bardzo”

Ze względu na liczbę argumentów można podzielić funktory na jedno-, dwu-, trójargumentowe et caetera. Ze względu na kategorię argumentów, które trzeba dołączyć do funktora, aby otrzymać wyrażenie złożone, wśród funktorów wyodrębnia się funktory jednorodne (wszystkie ich argumenty mają tę samą kategorię semantyczną) i mieszane. 

Aby w pełni scharakteryzować funktor, należy podać: jakiej kategorii wyrażenie tworzy się z jego pomocą, z ilu argumentów i z argumentów jakich kategorii.

Wśród funktorów wyróżniamy:  

-          Predykaty są to funktory zdaniotwórcze od co najmniej jednego argumentu nazwowego.
Przykład: „Czechosłowacja rozpadła się”, „Wisła wpada do Bałtyku”.

-          Konektywy to funktory zdaniotwórcze od co najmniej jednego argumentu zdaniowego.
Przykład: „Nieprawda, że tak nie jest”.

-          Kwalifikatory są to funktory nazwotwórcze od co najmniej jednego argumentu nazwowego.
Przykład: „piękna i bogata”, „fotel Jana”

-          Reifikatory są to funktory nazwotwórcze od co najmniej jednego argumentu zdaniowego.
Przykład: „to, że dziś świeci słońce”.

-          Superfunktory są to funktory funktorotwórcze od co najmniej jednego argumentu funktorowego.
Przykład: „Ewa bardzo cię lubi”.

Szczególnymi subkategoriami funktorów są kwantyfikatory, deskryptory i abstraktory. Ich argumentami mogą być wyłącznie zdania otwarte, a wiążą one występujące w tych zdaniach zmienne rzeczywiste 

-          Kwantyfikator to funktor, który przekształca zdanie otwarte w zamknięte. Podstawowe kwantyfikatory to: „jakiś” i „każdy”.
Przykład: „Każdy x drzemie”

-          Deskryptor to funktor, który przekształca zdanie otwarte w nazwę zamkniętą.
Przykład: „ten x, który drzemie”

-          Abstraktor to funktor, który przekształca zdanie otwarte w nazwę zamkniętą, ale odnoszącą się do takiego zbioru, że należy doń każdy przedmiot, do którego odnosi się nazwa zbudowana z tego zdania za pomocą dowolnego deskryptora.
Przykład: „Ogół [takich] x, co drzemią”.

partykuły

Poza kategoriami zdań, nazw i funktorów, osobne kategorie semantyczne tworzą pytania i rozkazy. Istnieją też specjalne funktory do tworzenia wyrażeń o takich kategoriach – są to właśnie partykuły. Partykuła to funktor, który przekształca wyrażenia należące do innych kategorii semantycznych w pytania (kto? dlaczego? po co? czy?) bądź rozkazy (niech!).